Çerxên avê yên Hemayê

Kokên wan kevn in lê tarîxkirina wan dijwar e. Mozayîkek ji Afamyayê, 55 kîlometre li jêrê çem, çerxeke ku bi awayekî balkêş dişibe yên Hema nîşan dide; UNESCO û Wîkîpediyaya Erebî wê bi sala 469 PZ tarîx dikin, lê Wîkîpediyaya Îngilîzî li ser bingeha mozayîk û kaşiyan naûran li nêzîkî Afamyayê heta nêzîkî sala 350 PZ bi cih dike. Wîkîpediyaya Almanî ji bo mozayîkê 469 BZ dide û vegotineke destpêka sedsala 3yem a Împarator Elagabalus li ser naûreke li Afamyayê radigihîne.

Dîroknasekî herêmî yê sedsala 13an naûrên li Hema di dawiya sedsala 9an de ragihandin, û belkî heta dawiya sedsala 12an gelek ji wan li wir dixebitîn. Piştî erdheja 1157an, Nûredîn pergala avê û naûr dan tamîrkirin. Ka çerxên yekem ji serdema romayî-bîzansî an îslamî ne hîn vekirî ye. Hemû tarîx behsa cihan dikin: ji ber ku dar bi berdewamî pêdivî bi guhertinê heye, tê texmînkirin ku naûreke baş parastî nêzîkî her 15 salan carekê bi temamî tê nûkirin.

Di destpêka sedsala 20an de li Hema û derdora wê 105 naûr hebûn. Ji salên 1930î ve pompeyên motorî cihê wan girtin, û ji 1960î ve bendava Rastenê asta çem nizm kir û ew bi mehan bê kar man. Heta 1970yî heşt hîn dixebitîn. Şeş di navbera 1977 û 1981ê de û heft yên din di sala 1988an de hatin nûkirin.[1][2][3][4]

Çerx ji jêr ve tên ajotin, ji ber ku herik li pelên li ser qeraxê dixe û wan dizivirîne. Di navbera pelan de qutiyên darîn hene, ku aliyekî wan nîv vekirî ye, li jêr tije dibin û li jor di lûleyekê re di nav cokê de vala dibin. Li gorî çerxê qutî 4 heta 12 lîtreyan digirin, û berhem ji 50,000 heta 200,000 lîtreyan di saetekê de diguhere. Mîhwera girs ji dara gwîzê ye; ji bo beşên din spîndar, çam, berû, mişmiş û tû tên binavkirin. Wîkîpediyaya Erebî nêzîkî bîst parçeyên binavkirî tomar dike.

Her naûr hinekî li jêr bendikekê ye ku herikê ber bi çerxê ve dibe; derî leza wê eyar dikin, û heta çar çerx dikarin bendikekê parve bikin. Av diherike nav cokên li ser kemerên kevirî yên bilind ku bi goşeya rast ji çem dûr dizivirîn û carinan çend sed metre dirêj bûn. Pergal pêwîst bû ji ber ku Asî kêm xwar e û di navbera qeraxên bilind de kûr diherike; Wîkîpediyayên Almanî û Erebî behsa cudahiyeke heta 70 metreyan dikin.[1][2][3][4]

Naûran bexçeyên fêkî û sebzeyan av didan û bajarok bi av peyda dikirin. Li gorî UNESCOyê, mîr û waliyan ew ji bo milk, qesr, mizgeft, hemam û karwansarayên xwe ava kirin. El-Mihemmediyê Mizgefta Mezin a nêzîkî kîlometreyekê dûr, hemamek, şadirwan, xanî û bexçe bi av peyda dikirin; el-Memûriyê xizmeta bexçeyan, neh mizgeft, çar hemam û sed bîran dikir. Piraniya çerxan yên xwedanerdên dewlemend bûn, lê bikarhêneran lêçûn, parastin û av bi hev re li gorî qaîdeyên diyarkirî parve dikirin.

Heftê naûr li bajêr mane (Wîkîpediyaya Erebî 19 dihejmêre). Ew êdî av nadin ji ber ku cokên wan hatine kurtkirin, lê ew wek sembola bajêr dizivirin, di dema çalakiyên wek festîvala biharê de bi ronahiyê tên ronîkirin, û ciwanên herêmî bi kevneşopî li wan siwar dibin. Parastin hîn di destê malbatên dartaşên pispor ên naûran de ye.[1][2][3][4]

Nêzîkî 500 salan el-Mihemmediye bilindtirîn çerxa avê ya cîhanê bû, heta ku Laxey Wheel li Girava Manê di sala 1854an de hinekî jê derbas bû. Di sala 2006an de American Society of Mechanical Engineers ew wek Nîşaneke Dîrokî ya Endezyariya Mekanîkî destnîşan kir. Qûtra wê li gorî çavkaniyê diguhere: 21 metre (Wîkîpediyaya Îngilîzî), 22 metre (UNESCO), 27 metre (Wîkîpediyaya Almanî).

Navê erebî nā'ūra ji lêkereke ji bo dengekî gumgumî tê, li gorî nalîna mîhwerên darîn ên stûr.[1][2][3][4]

Di dema êrîşa artêşa Sûriyeyê ya li ser Hema di Sibata 1982an de, li gorî çavkaniyeke ne-hikûmî, tê gotin ku çerxên darîn ji zirareke berfireh xilas bûn; ka cok wê demê hatin hilweşandin an na ne zelal e. Piraniya naûran ji şerê navxweyî yê ku di sala 2011an de dest pê kir xilas bûn: berawirdkirina wêneyên satelaytê yên deh cihan ji aliyê American Association for the Advancement of Science ve heta sala 2014an tu zirareke mezin nedît. Lê belê di 8ê Tebaxa 2014an de beşa jorîn a çerxa darîn a naûra el-Ceberiye hat şewitandin, û bingeha wê ya kevirî ma; yên din ji bo daran hatin rûtkirin an ji ber îhmalê zirar dîtin. Di sala 2020an de hosteyên kevneşopî el-Mihemmediye nû dikirin, ku ji ber kêmbûna fînans û hosteyên perwerdekirî asteng dibû.[1][2]