Wêne: http://en.wikipedia.org/wiki/Image:ArRaqqahBadBaghdad.jpg · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Sûrê Rafiqeyê û Deriyê Bexdayê
Navê herêmî: سور الرقة وباب بغداد
Sûrên el-Rafiqayê bajarê garnîzonê yê ebasî dorpêç dikirin, ku avakirina wî di sala 772an de li tenişta Reqaya kevn li ser Firatê dest pê kir; plana wan a bi şêweyê nalê hespê modela Bexdayê dişopîne. Beşeke mezin a sûrê bi bircên xwe yên gilover maye, hinek ji wê hatiye restorekirin. Deriyê Bexdayê li quncika başûr-rojhilat avahiyeke paşîn e, bi îhtîmaleke mezin ji sedsala 12an.
Dîrok
Li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî, xelîfeyê Ebasî el-Mensûr di 770–1ê de biryar da ku li rojavayê Reqayê bajarekî garnîzonê yê nû li dijî Bîzansê ava bike; avakirin di sala 772an de bi çavdêriya kurê wî el-Mehdî dest pê kir û herî kêm heta 774–5an dewam kir. Wîkîpediyaya Almanî dîwar bi 771–775an tarîx dike. Li gorî et-Teberî, er-Rafiqe (“hevrê”) plana Bexdayê dişopand, lê ew biçûktir, bi giranî qelekirî û li şûna girover bi şiklê nalekî bû.
Ji sala 796an ve Harûn er-Reşîd li Reqa/er-Rafiqeyê rûdinişt, ku heta 808an (Wîkîpediyaya Îngilîzî: 809) bi rastî paytexta Xîlafeta Ebasî bû; li gorî Wîkîpediyaya Almanî wî di navbera 796 û 806an de dîwarekî derve lê zêde kir. Es-Serexsî, ku di 884–5an de serdan kir, beşên dîwaran kavil dîtin. Piştî serdemên geşbûnê di dema Zengî û Eyûbiyan de Moxolan bajar wêran kir (UNESCO: 1258). Ji 1864/1865an ve postgeheke garnîzonê ya osmanî li quncika başûr-rojhilatî ya dorpêça Ebasî hat sazkirin; niştecihên yekem bi kerpîçên ji dorpêça kevn ava kirin.[1][2][3][4]
Mîmarî
Dîwarê sereke 6.2 metre stûr bû, ji kerpîçê heriyê li ser bingeheke kevirî bi nixumandineke ji kerpîçê pijandî. Bi eslê xwe 132 birc hebûn, li gorî Wîkîpediyaya Almanî 25–28 metre û li gorî danasîna UNESCOyê nêzîkî 35 metre ji hev dûr. Dirêjahiya wî wek 4,580 metre (Wîkîpediyaya Îngilîzî), 4.5 km (Almanî) an 5 km (UNESCO) tê dayîn; wî rûbereke 1,302 bi 1,400 metreyan dorpêç dikir ku aliyê wê yê başûrî yê rast paralelî Firatê bû. Li pêş dîwarekî derve yê 4.5-metreyî û xendeqeke 15.9-metreyî hebûn. Deriyê bakur, belkî Deriyê Herranê, kevintirîn deriyê bajêr ê Ebasî yê mayî ye; li wir stûnên derî yên hesinî hatin dîtin.
Deriyê Bexdayê li derveyî bircika başûr-rojhilatî bi serê xwe radiweste. Tarîxa 772an a K. A. C. Creswell di sala 1978an de ji aliyê John Warren ve hat redkirin, ku sedsala 10an/11an pêşniyar kir; Robert Hillenbrand (1985) nîvê duyem ê sedsala 12an muhtemel dibîne, Wîkîpediyaya Îngilîzî dawiya sedsala 11an an sedsala 12an dide. Avahiya 12 bi 8 metre, odeyeke navendî bi kemerên keştîşêwe yên rast, mîmariya îranî dişopîne.[1][2][4]
Bikaranîn û girîngî
Er-Rafiqe mezintirîn û girîngtirîn keleha Ebasî li ser sînorê Bîzansê û tekane ya mayî bû. Ji ber ku tiştek ji Bajarê Girover ê Bexdayê nemaye, dîwar tekane mînaka berhevkirî ya mayî ye; UNESCO jê re dibêje tekane dorpêça naskirî ya parastî ya bi şiklê nalekî ji serdema Ebasî ya destpêkê. Nivîsa Lîsteya Demkî ya UNESCOyê xeta dîwaran wek girêdera abîdeyên belavbûyî yên Reqa-Rafiqeyê, wek Mizgefta Mezin û Qesr el-Benat, dibîne.[1][2][4]
Kronolojî
- 772–775
Er-Rafiqe û dîwarê wê di dema el-Mehdî de tên avakirin (Wîkîpediyaya Almanî: 771–775; li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî biryara el-Mensûr 770–1).[1][2][3][4]
- 796–808/809
Reqa/er-Rafiqe rûniştgeha Harûn er-Reşîd; dîwarê derve di 796–806an de hat zêdekirin (Wîkîpediyaya Almanî).[1][2][3][4]
- 884–5
Es-Serexsî beşên dîwaran wek kavil şirove dike.[1]
- nîvê 2yem ê sedsala 12an?
Tarîxa muhtemel a Deriyê Bexdayê li gorî Hillenbrand (Warren: sedsala 10an/11an; Wîkîpediyaya Îngilîzî: dawiya sedsala 11an an sedsala 12an).[1][2]
- 1258
Reqa û Rafiqe ji aliyê Moxolan ve tên wêrankirin (UNESCO; Wîkîpediyaya Îngilîzî: êrîşên salên 1260î).[1][3][4]
- 1864/1865
Postgeha garnîzonê ya osmanî li quncika başûr-rojhilatî ya dorpêçê; destpêka bajarê nûjen.[1][2]
- salên 1970î/1980î
Dîwarê derve û xendeq ji bo avakirina nû bi buldozeran tên rakirin.[1]
Galerî
Rewşa belgekirî
Rewşa niha nehatiye belgekirin · li gorî 2026
Li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî (Cotmeha 2026an) nêzîkî 2,660 metre ji dîwarê sereke hîn radiwestin; dîwarê derve û xendeq di salên 1970î an 1980î de bi buldozeran hatin rakirin. Wîkîpediyaya Almanî nêzîkî sê kîlometreyan li rojhilat û bakur dide, ku heta bilindahiya herî kêm 5 metreyan hatine nûkirin, û 74 bircên mayî; UNESCO behsa nêzîkî du ji sêyan dike. Aliyên başûr û rojhilat ên Deriyê Bexdayê beşek parastî ne. Çavkanî li ser zirarên dîwaran di şerê navxweyî de, di nav de şerê Reqayê yê 2017an, tiştek nabêjin.[1][2][4]
Serdan
Çawa bigihîjî vir
Xizmetên belgekirî yên siwarbûn, mayîn û veguhestinê li Reqa:
Xizmetên bijîşkî yên nêzîk
Dûrahiya rasterast ji vî cihî. Dane: OpenStreetMap, heta 2026-10-30. Rewşa xebatê nehatiye piştrastkirin – berî çûyînê telefon bike.
Çavkanî (5)
- Wikipedia (en): Raqqa rev. 1381455915 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (de): Ar-Raqqa rev. 268736036 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- Wikipedia (ar): الرقة rev. 76511865 · CC BY-SA 4.0 · 2026-10-30
- UNESCO World Heritage Centre: Tentative List entry 1302 (Raqqa – Rafiqa) · 2026-10-30
- OpenStreetMap: City walls of Rafiqa (ways 492671192, 492671181, 492671183, 492671189, 492671185), Baghdad Gate (way 492671161) · ODbL · 2026-10-30
Kein eigenes Wikidata-Objekt; Identität über OSM (Quelle 5): 'osm' enthält die fünf historic=citywalls-Ways; das Bagdadtor ist separat als way/492671161 (historic=castle, name 'باب بغداد') erfasst und könnte ergänzt werden; weitere OSM-Objekte (Qasr al-Banat way/457526661, Burj ar-Raqqa node/571225316, 'Raqqa wall gate'-Nodes) gehören nicht zur Mauer im engeren Sinn. Keine Koordinaten im Datensatz; falls nötig nur aus der OSM-Liste. Namen: kein eigenes Lemma; de/en/ar beschreibend aus den Artikeltexten und OSM-Namen gebildet. Widersprüche: (1) Baubeginn – en Entscheidung 770/771, Baubeginn 772, Bau bis mindestens 774/775; de 772 bzw. 771–775 (Stadtbild-Abschnitt); ar und UNESCO 772 unter al-Mansur. (2) Länge – en 4580 m, de 4,5 km, UNESCO 5 km. (3) Erhalten – en 2660 m, de ca. 3 km restauriert, UNESCO zwei Drittel; Türme 132 (alle), davon 74 erhalten (de). (4) Turmabstand – de 25–28 m, UNESCO ca. 35 m. (5) Hauptstadtzeit – en 796–809, de/ar 796–808, UNESCO 'über 13 Jahre'. (6) Mongolen – UNESCO/ar 1258, de nach 1258, en 1260er. (7) Nordtor – en ausgegraben und teilrekonstruiert in den 1990ern, de ausgegraben in den 1980ern; de nennt Verkauf des Eisens im 10. Jh. an die Qarmaten, en eine andere Überlieferung zu einem Eisentor (Amorion–Samarra–Raqqa–Aleppo) – beide nicht übernommen. (8) Bagdadtor – Creswell 772, Warren 10./11. Jh., Hillenbrand 2. Hälfte 12. Jh., en spätes 11./12. Jh.; UNESCO nennt es nur 'porte dite de Bagdad' im Südosten. (9) Osmanischer Posten – en 1864, de 1865. (10) Ursprüngliche Mauerhöhe: de ca. 18 m (geschätzt), en 18 m nur für das Nordtor – nicht übernommen. Zustand: keine datierte Zustandsangabe; keine Quelle zu Schäden 2013–2017. UNESCO-Tentativlisteneintrag 1302 (Titel nicht im Paket; Name der Quelle beschreibend); Jahr der Eintragung nicht im Paket. Keine Relation gesetzt (Q-ID von Raqqa nicht im Paket).