Kela Masyafê

Çavkanî li ser kokên wê li hev nakin: Wîkîpediyaya Îngilîzî behsa bingehên bîzansî, ya Erebî behsa damezrandineke romayî dike, bi referansa Wolfgang Müller-Wiener. Li gorî Wîkîpediyaya Erebî, keleh di sedsalên 10an û 11an de çend caran dest guherand – Hemdanî (967), Bîzansî (969), Fatimî, Mirdasî – û di sala 1081ê de derbasî Benî Munqizê Şeyzerê bû.

Di sala 1141ê de Nîzariyan keleh ji Sanqur, ku ew ji bo Benî Munqiz digirt, girtin; Raşîdedîn Sinan ew dîsa qelê kir. Ji nîvê sedsala 12an heta dawiya sedsala 13an Misyaf paytexta mîrnişîneke Nîzarî bû. Selahedîn ew di Gulana 1176an de dorpêç kir (Wîkîpediyaya Erebî 22ê Gulanê dide) lê zû agirbestek girê da. Di sala 1260î de Misyaf teslîmî Moxolan bû (Wîkîpediyaya Erebî dibêje 1258); piştî Şerê Eyn Calûtê Nîzariyan ew vegerandin. Di Sibata 1270î de sultanê Memlûk Baybars keleh girt.

Di sala 1808an de Nusayrî (Elewî) mîrê Îsmaîlî kuştin û keleh desteser kirin; Îsmaîliyan ew bi alîkariya osmanî vegerandin. Di salên 1830î de leşkerên Îbrahîm Paşa zirareke giran dan. Di dema Mandaya Fransî (1920–1946) de li gorî Wîkîpediyaya Erebî garnîzoneke Fransî li wir bi cih bû.[1][2]

Li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî, piraniya bermahiyên niha ji qonaxa avakirinê ya Nîzarî ya sedsala 12an in, bi qatên zêdetir ên ku Îsmaîlî, Memlûk û Osmaniyan lê zêde kirine. Wîkîpediyaya Erebî bircekê sereke yê hundirîn ê nêzîkî çargoşe li ser beşa herî bilind, ya başûrî ya zinar bi bircên quncikan û hewşekê şirove dike, ku bi dîwarekî hundirîn û yekî derve bi bircên çargoşe û pirgoşe hatiye dorpêçkirin. Ketina sereke li quncika başûr-rojava bi goşeya rast di du salonan re dizivire nav derbasgeheke 65-metreyî ku beşek jê di zinar de hatiye kolandin. Qesrek li beşa jorîn nivîsareke bi tarîxa 1226an hildigire; piştî desthilatgirtina Memlûkan ketin bi berfirehî ji nû ve hat avakirin.[1][2]

Kelehê rêyên bazirganiyê yên ber bi hundirê welat û ber bi Banyasê ve kontrol dikirin û di sedsalên 12an û 13an de navenda Nîzariyên Sûriyeyê, ku wek Heşîşî jî tên naskirin, bû. Di dawiya sedsala 18an de ew bû cihê rûniştina malbateke serwer a Îsmaîlî; mala Mîr Mustefa el-Mulhim di sala 1793an de hat avakirin. Li gorî Wîkîpediyaya Erebî ew heta Mandayê niştecih ma.[1][2]

Ji sala 2000an ve rêveberiya şûnwaran a Sûriyeyê bi Aga Khan Trust for Culture re keleh nû kir; Wîkîpediyaya Erebî 2005 wek temambûn dide. Bi tonan kevirên hûrkirî hatin rakirin, çîmentoya ku di salên 1980î de hatibû bikaranîn bi materyalên kevneşopî hat guhertin, û di nav bermahiyan de derbasgehek, hemam, kanalên sarincan û 360 pere hebûn. Di çavkaniyan de daxuyaniyeke nûtir a tarîxkirî li ser rewşê tune.[1][2]