Manastira Mûsayê Pîroz ê Hebeşî (Deir Mar Mûsa)

Du avahiyên herî kevn ên mayî belkî bircên çavdêriyê yên romayî bûn ku rêya ji Palmîrayê ber bi Şamê ve diparastin, û manastir li ser bingehên yek ji wan radiweste. Delîlên destnivîs û peran, ligel şikeftên zahidan ên li zinarên nêzîk, îşaret bi damezrandinekê di sedsala 6an de dikin. Wîkîpediyaya Almanî 586 wek behskirina yekem a belgeyî dide; Wîkîpediyaya Îngilîzî destnivîseke sedsala 6an radigihîne ku “keşîşxaneya Mûşe” li rojhilatê Natfayê li parêzgeha Şamê şirove dike. Heta dawiya sedsala 14an manastir cihê rûniştina metranekî bû.

Sedsalên 11an û 12an serdemeke mezinbûnê bûn: manastir hat firehkirin û qelekirin û dêr gelek caran hat boyaxkirin. Nivîsar ji nû ve avakirina dêrê bi sala 1058an tarîx dikin. Birca mezintir di sedsala 12an de bi kevirkariya baş hatî tiraşkirin ji nû ve hat avakirin, belkî piştî erdhejên 1138 û 1157an. Ji nû ve avakirineke din a mezin di sedsala 16an de hat; Wîkîpediyaya Erebî sala 1556an dide.

Çavkanî li ser wê yekê ku jiyana rahibtiyê kengê bi dawî bû li hev nakin. Wîkîpediyaya Almanî dibêje ku ew di sedsala 17an de rawestiya; Wîkîpediyaya Îngilîzî dibêje ku manastir piştî çalakiya navbirî ya ji sedsala 15an ve di sedsala 19an de hat terikandin, û destnîşan dike ku di sala 1838an de nifûseke suryanî li cih hebû.[1][2][3]

Keleha romayî ya wêranbûyî veguherî bazîlîkayeke biçûk, ku demeke dirêj tekane avahiya manastirê bû; rahib di şikeftên derdorê de dijiyan. Freskên dêrê di navbera 1058 û 1208an de di sê qatên li ser hev de hatin boyaxkirin, ku Wîkîpediyaya Erebî wan bi piştî 1058, bi 1090 û bi 1208an tarîx dike. Ji ber ku beşên qatên jorîn ketine, beşên her sê jî xuya dibin.

Ji nû ve avakirina bircê ya sedsala 12an, bi kevirê bi baldarî tiraşkirî û kemerkirina li qata erdê, îşaret bi hosteyên kevirkar ên pispor dike. Vejînê avahiyên nû anîn: Deyr el-Huqab, ku bi bikaranîna şikeftên xwezayî hatiye avakirin, ji bo rahiban û bizinan; mala jinan Deyr el-Hayek bi odeyên mêvanan û odeyên semînerê, ku ji sala 1998an ve di bin avakirinê de ye; û garajeke berê ya firehkirî li newalê.[1][2][3]

Bi sedsalan komeke biçûk a rahiban li vir di îzolasyona çiyê de dijiya. Manastir heta dawiya sedsala 14an wek cihê metraniyê kar dikir, piştî wê metranî çû Hema û Mêrdînê û paşê Qudsê û Şamê.

Di sala 1982an de Yesûiyê Îtalî Paolo Dall'Oglio hat Sûriyeyê û manastira wêranbûyî; di sala 1984an de wî bi xwebexşan re dest bi ji nû ve avakirina wê kir. Bi şemmas Jacques Mourad re, ku niha Serpîskoposê Hims e, wî jiyana rahibtiyê vejand. Wîkîpediyaya Almanî naskirina wek civakeke rahibtiyê di bin parastina Dêra Katolîk a Suryanî de bi sala 1991ê tarîx dike; Wîkîpediyaya Îngilîzî ji nû ve damezrandinê bi sala 1992an tarîx dike. Bi navê “Civaka Rahibtiyê ya El-Xelîl a Deyr Mar Mûsa el-Hebeşî”, ew civakeke dualî ya mêr û jinan e, û mêvanperwerî û diyalogê li ser erkên klasîk ên dua û kar zêde dike. Di sala 2008an de heft endamên wê yên daîmî hebûn, du jin û pênc mêr, ligel xwebexşên demkî; Wîkîpediyaya Almanî Cîhad Yûsif wek serokê manastirê bi nav dike.

Navenda wê ekumenîzm e, bi taybetî di navbera xiristiyanên Katolîk û Ortodoks de, û diyaloga xiristiyan–misilman, bi piştgiriya pirtûkxaneyekê. Hewldanên ji bo xwebesiyê mezin bûn û bûn navendeke çandiniya organîk di şert û mercên nîv-çolê de. Di sala 2007an de du rahibên ji Mar Mûsayê manastira Deyr Mar Elyan li nêzîkî Qeryeteynê vejandin.[1][2][3]

Fresk wek tekane bernameya temam a xemla dêrê ya serdema navîn ku li Sûriyeya mezin maye û wek delîlê sereke yê dibistana wênesaziyê ya Sûriyeyê tên şirovekirin. Firaxên ji bircê hema hema hemû yên sedsala 14an in û perçeyek ji seladona Longquan a xanedana Yuan ji Çînê di nav de ye. Di sala 2009an de Robert Mason ji Royal Ontario Museum li nêzîkî manastirê xelekên keviran, xet û gor dîtin ku wî pêşniyar kir ku dibe ku neolîtîk bin.

Koka navî ne diyar e. Manastir ji Mûsayê Reş re hatiye diyarîkirin, Bavekî Çolê yê Misirî, lê hin nivîsar behsa pêxember Mûsa dikin, û behskirinên Mûsayê Reş tenê di sedsala 17an de dest pê dikin, dibe ku piştî hatina rahibên Hebeşî di sedsala 15an de. Wîkîpediyayên Almanî û Erebî behsa Mûsayekî ji Hebeşistanê dikin ku li vir di şikeftekê de wek zahid jiyaye.[1][2][3]

Di sala 1981an de ji bilî odeyekê hemû odeyên li tirasa jorîn hilweşiyabûn; şapel hîn radiwestiya, stûkoya wê ya boyaxkirî diqeşirî, lê ban û sîbóriyûma wê wek êzing hatibûn şewitandin. Li gorî Wîkîpediyaya Erebî, nûkirin ji 1984an heta 1991ê dewam kir. Di çavkaniyan de agahiyên nûtir li ser rewşa avahiyan tune.[1][3]