Mizgefta Emewî

Cih ji Serdema Hesin ve cihê îbadetê ye. Aramiyan li vir perestgehek ji xwedayê bahozê Hedad-Rammanê re ava kirin; kevirek ji serdema Qral Hazael di Muzexaneya Neteweyî ya Şamê de maye. Di dema Selûkiyan de perestgeh belkî ji Zeûs re, û piştî fetha romayî di sala 64 BZ de ji Jupîter re hatibû diyarîkirin, û bû mezintirîn perestgeha Sûriyeya Romayî. Di sala 391ê de Împarator Theodosiusê I ew veguherand katedralê, cihê rûniştina Metranê Şamê.

Piştî fetha misilmanan (li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî 634, li gorî ya Almanî 636) odeyeke nimêjê ji bo misilmanan li beşa başûr-rojhilatî ya avahiyê hat sazkirin. Di sala 706an de el-Welîd I biryar da ku mizgefteke civatê ava bike, piraniya dêrê hilweşand û wek tezmînat dêrên din ên desteserkirî li xiristiyanan vegerandin. Temambûn bi 711 an 715an tê tarîxkirin, ya duyem di dema cîgirê wî Silêman de. Li gorî Îbn el-Feqîh, 600,000 heta 1,000,000 dînarên zêr hatin xerckirin û nêzîkî 12,000 kesan li ser xebitîn.

Agirên 1069, 1401 (di dema Tîmûr de, dema ku qubeya navendî hilweşiya) û 1893an, ligel erdhejên 1759an, gelek caran ji nû ve avakirin ferz kirin; Memlûk, bi taybetî Baybars ji sala 1270î ve, nûkerên bi taybetî çalak bûn. Piştî 1893an Osmaniyan neh sal salona nimêjê ji nû ve ava kirin, bi piranî plan parastin lê xemla resen dubare nekirin.[1][2]

Dorpêça çargoşeyî nêzîkî 97 bi 156 metre ye (di Wîkîpediyaya Almanî de 157 bi 97); dîwarên wê yên derve yên hewşa perestgeha romayî ne. Hewş li bakur e, salona nimêjê ya 136 bi 37 metre li başûr e, bi sê navên paralelî dîwarê qibleyê li ser stûnên korîntî, ku ji aliyê transepteke navendî ya bilindtir ve tên birîn. Li ser wê Qubeya Eyloyê (Qubbat an-Nisr) bilind dibe, ku piştî 1893an bi kevir ji nû ve hat avakirin; bilindahiya wê wek 36 metre (gotara Îngilîzî) an zêdetirî 45 metre (Almanî û Erebî) tê dayîn.

Mozayîkên zêrîn demekê nêzîkî 4,000 metre çargoşe dinixumandin, dîmenên xwezayî û avahî nîşan didan lê tu fîgurên mirov an heywanan nîşan nedidan; bermahiyên herî baş parastî li hewşê ne. Sê minare hene: Minareya Bûkê li ser dîwarê bakur (beşa jêrîn belkî sedsala 9an, serî 1174), Minareya Îsa ya bi qasî 77 metre li başûr-rojhilat (laşê sereke 1247, serî osmanî) û Minareya Qaytbay a heştgoşe ya 1488an li başûr-rojava.[1][2][3]

Cih xizmeta kultên aramî, yewnanî û romayî kir, paşê wek katedraleke xiristiyan, û ji sedsala 8an ve wek mizgefta civatê ya sunnî ya bajêr. Ew herwiha navendeke zanînê bû: Îbn Teymiye ji sala 1285an ve li vir ders dida, û stêrnas Îbn eş-Şatir ji 1332an heta 1376an demjimêrvan û serokê mueziznan bû. Di dema Osmaniyan de wefqa wê, bi 596 karmendan, ya herî mezin a bajêr bû, û wezndarê wê yek ji karbidestên herî bibandor ên Şamê bû.

Kevneşopiyên xiristiyan û misilman bi hev re, ku vedigerin sedsala 6an, serê Yehyayê Vaftîzkar (Yahya) li vir bi cih dikin; ziyaretgehek di salona nimêjê de ji aliyê herduyan ve tê pîrozkirin. Di 6ê Gulana 2001ê de Papa Yûhenna Pawlosê II li wir dua kir, serdana yekem a papayekî bo mizgeftekê. Du ziyaretgeh Huseyn bin Elî, neviyê Pêxember, bi bîr tînin; li gorî gotara Almanî, ya ku tê gotin serê wî tê de ye cihekî girîng ê ziyareta şîeyan e. Kevneşopiya îslamî Minareya Îsa bi daketina Îsa di dawiya deman de ve girê dide.

Ji hêla siyasî ve, mizgeft gelek caran wek cihê kombûnê kar kir, li dijî Xaçperestan di sala 1148an de û ji bo yekem xwepêşandanên girîng ên Bihara Erebî li Sûriyeyê di 15ê Adara 2011an de.[1][2]

Plana wê ya sê nav û transeptek mizgeftên pir li derveyî Sûriyeyê şekil da, di nav de Kurdobayê û el-Ezher li Qahîreyê. Lêkolîneke 2022an gihîşt wê encamê ku piraniya perçeyên mozayîkê li Misrê hatine çêkirin; ka wêne Bihuştê, Şamê an cîhana naskirî nîşan didin hîn nakokbar e.[1]

Çavkanî piştî 1994an, dema ku nûkirina bi fermana Hafiz el-Esed – ku UNESCOyê rêbazên wê rexne kirin – temam bû, tu zirarê belge nakin. Bajarê Kevnar ê Şamê bi tevahî ji sala 2013an ve di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya di Xeterê de ye.[1][3][4]