Mizgefta Mezin a Helebê

Mizgeft li cihê agoraya helenîstîk hat avakirin, ku paşê bexçe û goristana Katedrala Helenaya Pîroz bû. Li gorî kevneşopiya paştir, Xelîfe el-Welîd I di sala 715an de dest bi avakirinê kir û cîgirê wî Silêman ew di sala 717an de temam kir. Dîroknasê mîmariyê K. A. C. Creswell wê tenê dide pal Silêman; Jere L. Bacharach birayê wan Mesleme bin Ebdulmelik, ku wê demê waliyê Cund Qinnesrînê bû, wek xwediyê projeyê yê herî muhtemel dibîne.

Minareya bi qasî 45 metreyan li quncika bakur-rojava li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî di sala 1090î de dest pê kir û di sala 1094an de temam bû; mîmarê wê Hesen bin Mufarric es-Sermînî bû. Wîkîpediyaya Erebî destpêka avakirinê dide pal Mirdasî Sabiq bin Mehmûd (472 K). Piştî agirekî mezin, serwerê Zengî Nûredîn mizgeft nû kir – li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî di sala 1159an de, li gorî ya Almanî piştî agirekî di sala 1169an de (ya Erebî agir wek 564 K/1168 dide). Moxolan mizgeft di sala 1260î de wêran kir. Memlûkan ew tamîr kir û guhert; Sultan Qelawûn di sala 1285an de mihraba şewitî guhert, û di dema en-Nasir Mihemed de mînberek nû hat çêkirin. Hewş û minare di sala 2003an de hatin nûkirin.[1][2][3]

Plana wê dişibe Mizgefta Emewiyan a Şamê: hewşeke mezin bi kevirê reş û spî bi nexşên geometrîk raxistî, bi portan dorpêçkirî, bi du şadirwanên destnimêjê yên bi ban û demjimêreke rojê. Wîkîpediyaya Erebî pîvanên nêzîkî 105 × 77.75 m dide. Salona nimêjê li başûr sê navên bi kemerên xaçî, mînbereke sedsala 15an, mihrabeke bi hûrgilî kolandî û ziyaretgeha ku tê gotin bermahiyên Zekeriya, bavê Yehyayê Vaftîzkar, dihewîne heye. Salona rojhilatî ji serdema Melikşah (1072–1092) ye; salona bakurî di dema Sultan Berqûq (1382–1399) de hat nûkirin.

Minareya ji kevirê tiraşkirî pênc qat bû û ji her avahiyeke din a serdema îslamî li Helebê, ji bilî Medreseya Şuêybiye, zêdetir xemla rolyefê hildigirt. Brill's First Encyclopaedia of Islam jê re got "di tevahiya mîmariya misilmanan de bi rastî bêhempa".[1][3]

Avahî mizgefteke civatê (ya înê) ye. Mûzexaneyeke biçûk bi destnivîsên kevn pê ve girêdayî bû. UNESCO Mizgefta Mezin, ku di dema Emewiyan de hatiye damezrandin û di sedsala 12an de ji nû ve hatiye avakirin, wek beşek ji Nirxa Gerdûnî ya Awarte ya Bajarê Kevnar ê Helebê bi nav dike.[1][2][4]

Di 13ê Cotmeha 2012an de mizgeft di pevçûnên navbera Artêşa Azad a Sûriyeyê û hêzên hikûmetê de bi giranî zirar dît. Di 24ê Nîsana 2013an de minare hilweşiya; hikûmet û opozîsyonê hevdu sûcdar kirin, û Çavdêriya Sûrî ya Mafên Mirovan hilweşîna ji ber şerên berê gengaz dît. Di navbera 2012 û 2016an de beşên dîwaran hilweşiyan, salona nimêjê şewitî û berhemên dîrokî winda bûn. Li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî (Cotmeha 2026an), nûkirin nêzîkî sala 2017an dest pê kir; mizgeft di Adara 2025an de ji bo Remezanê û di Cotmeha 2026an de, piştî 13 salên girtî, bi temamî ji nû ve hat vekirin.[1][2][3]