Palmîra

Cih nêzîkî 2000 BZ dikeve tomarên nivîskî, dema ku zilamek bi navê Tadmorî di peymanekê de li koloniya bazirganiyê ya asûrî ya Kültepeyê xuya dibe; tabletên ji Marî yên sedsala 18an a BZ navê wek Ta-ad-mi-ir dinivîsin. Wîkîpediyaya Îngilîzî tevlîbûna wê ya nav Împaratoriya Romayê bi nêzîkî sala 14 PZ, di dema Tiberius de, tarîx dike, lê UNESCO kontrola romayî di nîvê sedsala yekem a PZ de bi cih dike.

Hadrian di sala 129an de serdan kir û ew kir bajarekî azad; di navbera 213 û 216an de Caracalla ew bilind kir asta koloniyayê. Di sala 260î de serwerê Palmîrayê Odaenathus padîşahê Farisî Şapûrê I têk bir, û ji sala 270î ve jinebiya wî Zenobia desthilatdariya Palmîrayê heta Misrê fireh kir. Piştî serhildaneke nû di sala 273an de Împarator Aurelian bajar da wêrankirin; ew wek bajarokekî garnîzonê yê biçûktir berdewam kir.

Xalid bin el-Welîd di sala 634an de bajar girt. Ew di dema Emewiyan de dîsa geş bû û di sala 1400î de ji aliyê Tîmûr ve hat wêrankirin, piştî wê gundek ma. Henri Seyrig di sala 1929an de dest bi kolînên berfireh kir, û heta sala 1932an niştecih bo gundê nû yê Tedmurê li tenişta kavilan hatibûn barkirin.[1][2][5]

Stûngeha Mezin, bi dirêjahiya nêzîkî 1.1 km, eksena sereke ji Perestgeha Bêl li rojhilat heta Perestgeha Gorê ya hejmar 86 li rojava pêk dianî; piraniya stûnên wê, her yek nêzîkî 9.5 m bilind, ji sedsala duyem a PZ ne. Li dirêjahiya wê Kevana Abîdeyî, tetrapîlon û şano hebûn. Agora, 71 bi 84 m, li tenişta Hewşa Tarîfeyê bû.

Perestgeha Bêl hewşeke stûndar a romayî bi planeke bi bingehîn samî re dikir yek, ku tê de perestgeha sereke ne li ser eksena navendî bû. Perestgeha Baalşamîn vedigeriya dawiya sedsala duyem a BZ û di sala 131 PZ de bi piranî ji nû ve hat avakirin. Li rojavayê dîwaran, Newala Goran zêdetirî 50 gorên bircî yên heta çar qatan dihewîne; ya herî dawî bi 128 PZ tê tarîxkirin, piştî wê perestgehên gorê û hîpogeyên binerdî cihê wan girtin.[1][2][5]

Jiyana kultê li dora Bêl bû, ku ligel xwedayê heyvê Aglîbol û xwedayê rojê Yarhîbol dihat perestin. Metranek heta sala 325an tê piştrastkirin û piraniya perestgehan bûn dêr, her çend Perestgeha Al-lāt di sala 385an de hat wêrankirin. Emewiyan beşek ji Perestgeha Bêl kirin mizgefteke civatê; di sala 1132an de Bûriyan hewşa wê kirin keleh, ku heta sedsala 20an niştecih bû.

Abor li ser çandinî, şivantî, bac û berî her tiştî bazirganiya karwanan bû ku Firat û Kendava Farisî bi Deryaya Navîn ve girê dida. Bazirganan li Hewşa Tarîfeyê bac didan, ku li wir qanûneke bacê ya duzimanî ya sala 137 PZ bi yewnanî û palmîrî hatibû pêşandan. Di dema dagirkirina yekem a DAIŞê di sala 2015an de şano ji bo îdamên giştî hat bikaranîn.[1][2]

Nivîsara tarîfeyê, ku di sala 1882an de hat dîtin, di sala 1901ê de pêşkêşî Çarê Rûs hat kirin û niha li Hermitageê li Sankt Peterburgê ye. UNESCO tekez dike ku kavil, ku ji aliyê rêwiyan ve di sedsalên 17an û 18an de hatin şirovekirin, bandor li vejîna mîmariya klasîk li Rojava kirin. Di Tebaxa 2015an de DAIŞê Xalid el-Esed, serokê teqawîtbûyî yê şûnwaran li Palmîrayê, kuşt.[1][5]

DAIŞê Palmîra ji Gulana 2015an heta Adara 2016an û dîsa ji Kanûna 2016an heta Adara 2017an dagir kir. Di sala 2015an de wê Perestgehên Baalşamîn û Bêl û Kevana Abîdeyî wêran kirin; Wîkîpediyaya Almanî herwiha radigihîne ku di Îlona 2015an de şeş gorên bircî hatin teqandin. Di Çileya 2017an de tetrapîlon bi piranî hat wêrankirin û avahiya sehneyê ya şanoyê bi giranî zirar dît.

Şêrê Al-lāt ê nûkirî di sala 2017an de hat pêşandan û dê li Muzexaneya Neteweyî ya Şamê bimîne. Tîmên Rûs-Sûrî di sala 2022an de herêma kaniya Efqa rehabîlîte kirin. Piştî Kanûna 2024an UNESCOyê bi hikûmeta Sûriyeyê, ALIPH û Aga Khan Trust for Culture re dest bi xebatê kir; li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî, heta Hezîrana 2026an ev kar bi lêkolîn û nirxandinên zirarê ve sînordar mabû.[1][2][5]