Katedrala Meryema Dayika Tortosayê

Ji serdema bîzansî ve dihat bawerkirin ku cih yê dêreke Meryema Keçik e ku ji aliyê Petrûsê Pîroz ve hatiye damezrandin, û wê ziyaretvanên xiristiyan dikişandin. Li gorî danasîna UNESCOyê, kevneşopiyê digot ku îkoneke ku tê gotin ji aliyê Lûqayê Pîroz ve hatiye boyaxkirin li wir dihat parastin, ew a ku keşîşxaneya Seydnayayê niha îdîa dike ku li ba wê ye.

Hêzên Frenk di sala 1099an de di Xaçperestiya Yekem de Tortosa girtin, û katedral li ser dêra bîzansî hat avakirin. Wîkîpediyaya Almanî destpêka avakirinê di çaryeka duyem a sedsala 12an de bi cih dike, danasîna UNESCOyê 1123 dide. Şovalyeyên Templar ji 1152an heta 1291ê bajarok birêve birin û, li gorî Wîkîpediyaya Almanî, avahî nêzîkî nîvê sedsala 13an temam kirin. Erdhejekê di sala 1202an de zirar da wê, û ew zû hat tamîrkirin. Di sala 1213an de Raymond, kurê Bohemondê IV yê Entakyayê, di katedralê de ji aliyê Heşîşiyan ve hat kuştin. Ji salên 1260an ve dêr li dijî xetereya Memlûkan hat qelekirin.

Templaran di sala 1291ê de Tortosa, yek ji dawîn bajarên Frenkan li herêmê, terikandin. Di dema Memlûkan de katedral veguherî mizgeftê, wek ku minareya li ser rûyê rojavayî hîn nîşan dide. Di serdema osmanî de, li gorî Wîkîpediyaya Almanî, ew wek axur dihat bikaranîn.[1][2][3][4]

Dêr plana bazîlîkayê bi sê navan û sê apsîdan dişopîne. Aliyê rojhilatî, ku pêşî hatiye avakirin, romanesk e; aliyê rojavayî yê sedsala 13an gotîka destpêkê ye. Wîkîpediyaya Îngilîzî dirêjahiyeke zêdetirî 45 metreyan û firehiyeke 30 metreyan dide, danasîna UNESCOyê 41 bi 34.5 metreyan. Navê sereke kemereke lûlikî ya tûj heye; ziyaretgeha Meryema Keçik li aliyê bakurê navê sereke ye. Piştgirên dîwar ji dîwarên bakur û başûr derdikevin, lê rûyê rojavayî yê bi bandora gotîkî tu piştgir tune ne, lê bircekê zengilê yê pirgoşe û pencereyên yekane hildigire.

Tortosa belkî tekane dêra latînî ye ku hîn radiweste û ji bo bergiriyê hatiye qelekirin. Pîrozxaneyên li quncikên bakur-rojhilat û başûr-rojhilat parastin peyda dikirin, û li piştgiran maşîkûlî hatin zêdekirin; li gorî Camille Enlart, du birc jî li ser beşên navê rojavayî hatin avakirin. Danasîna UNESCOyê xurtkirina quncikan bi bircan bi dawiya sedsala 13an tarîx dike.[1][4]

Ji sala 1956an ve avahî Muzexaneya Neteweyî ya Tartûsê dihewîne, ku arkeolojiya herêmê pêşan dide. Lîsteya Demkî ya UNESCOyê Tartûsa Xaçperestan, bi katedral û birca xwe ya sereke, wek mînaka bajarekî ku ji aliyê Xaçperestan ve ji nû ve hatiye şekilkirin pêşkêş dike, û katedralê wek avahiya olî ya Frenkî ya herî balkêş li derveyî Qudsê şirove dike.[1][2][4]

Di çavkaniyan de raporeke tarîxkirî li ser rewşê tune. Li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî (heta 2026an) avahî wek Muzexaneya Neteweyî ya Tartûsê kar dike.[1]