Kela Erwadê

Girav bi xwe ji hezarsala 2yem a BZ an berê ve niştecih e; keleh pir paştir e. Li gorî Wîkîpediyaya Erebî ew li ser bermahiyên avahiyên kenanî hatiye avakirin, di sala 640an de ji aliyê Ereban ve hatiye girtin, û di dema Xaçperestan de ji aliyê Templaran ve bi dîwar û bergiriyan hatiye qelekirin. Danasîna Lîsteya Demkî ya UNESCOyê pêşniyar dike ku keleha navendî cihê avahiyeke kevntir girtiye û li ser bingeha şêwazê wê dide serdema Eyûbî (sedsala 12an), bi guhertinên Xaçperestan di sedsala 13an û guhertinên Osmanî di sedsala 15an de.

Piştî windakirina bejahiyê di sala 1291ê de girav cihê pêgirtina dawî ya Xaçperestan bû; di sala 1302an de Templaran garnîzonek li wir hiştin. Di Îlona 1302an de (li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî di 26ê Îlonê de) ew piştî dorpêçekê teslîmî Memlûkan bûn. Gotara Wîkîpediyaya Erebî ya li ser kelehê girtinê dide pal Sultan Qelawûn, lê UNESCO Qelawûn bi têkbirina Tartûsê di sala 1291ê de ve girê dide.

Hêza deryayî ya Fransî di sala 1915an de girav dagir kir. Di dema Mandayê de Fransiyan keleh wek girtîgeh ji bo dijberên desthilatdariya xwe bi kar anîn; li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî grafîtiyên girtiyan hîn xuya dibin. Wîkîpediyaya Almanî dibêje ku siyasetmedar Faris el-Xûrî piştî destpêkirina serhildana 1925an 76 rojan li vir hat girtin. Piştî serxwebûnê di sala 1946an de keleh bû mûzexaneyeke herêmî.[1][2][3][5]

Keleha navendî ji keleha biçûk a li ber benderê mezintir e û rasterast li ser zinarê bingehîn radiweste. Ew çargoşeyî ye; beşên dîwarên wê blokên mezin dihewînin ku dişibin bedenên bi navê fenîkî yên giravê an dibe ku ji avahiyeke kevntir hatibin girtin. Salonên ku tê texmînkirin osmanî ne hewşa navendî dorpêç dikin, û li ser wan rêyeke dîwar bi dîwarên kungiredar heye. Li gorî Wîkîpediyaya Erebî nîşana malbata Lusignan li ser deriyê wê hatiye kolandin; gotara erebî ya li ser giravê li şûna wê vê nîşanê li keleha peravê ("el-Burc" an "birca Eyûbî") bi cih dike.[1][4][5]

Keleh wek avahiyeke bergiriyê, di sedsala 20an de wek girtîgeh û paşê wek mûzexane kar kir. Li gorî Wîkîpediyaya Almanî avahiya kelehê îro navenda gundê giravê pêk tîne. Tomara Lîsteya Demkî ya UNESCOyê ji bo Erwadê du kelehên serdema navîn, ligel bermahiyên dîwaran, bender û tevna bajarî ya qelew, wek delîlên mayî yên dîroka giravê bi nav dike.[1][3][5]

Wîkîpediyaya Almanî (Cotmeha 2026an) avahiya kevn a kelehê wek baş parastî şirove dike. Wîkîpediyaya Îngilîzî radigihîne ku di dema şerê navxweyî de li giravê şer çênebûye.[2][3]