Kinîşta Dura-Europosê

Bajarê Dûra Ewropos nêzîkî sala 300 BZ ji aliyê Selûkosê I ve wek keleheke li ser rêya navbera Entakya û Selûkiyaya li ser Dîcleyê hat damezrandin. Partan ew di sala 113 BZ de girtin; ji sala 165 PZ ve ew keleheke sînor a romayî bû heta ku padîşahê Sasanî Şapûrê I ew piştî dorpêçekê di sala 256an, an 256–257an de girt. Nifûsa wê hat sirgûnkirin û bajar qet bi awayekî daîmî ji nû ve nehat niştecihkirin.

Kenîşte ji xaniyekî taybet li bloka L7 pêş ket. Wîkîpediyaya Almanî dibêje ku ew belkî ji dawiya sedsala duyem ve ji bo îbadetê dihat bikaranîn, lê kronolojiya li gorî Clark Hopkins di gotara Îngilîzî ya li ser bajêr de veguherînê bi nêzîkî 165–200 tarîx dike. Avahî di 244/245an de ji nû ve hat sazkirin, wek ku nivîsareke aramî û kerpîçên banê yên nivîsandî nîşan didin; kerpîçeke yewnanî Samuel kurê Yedaya, rihspiyê Cihûyan, wek damezrîner di sala 245an de bi nav dike.

Berî êrîşa Sasaniyan garnîzona romayî avahiyên li dirêjahiya dîwarê rojavayî bi ax û kevirên hûrkirî tije kirin da ku wî xurt bikin, û bi vî awayî piraniya kenîşteyê binax kirin. Tîmeke Yale û Fransî bi rêberiya Clark Hopkins ew di sala 1932an de eşkere kir. Veguhestina tevahiya avahiyê bo Yaleyê nehat destûrdan, û wêne çûn Şamê.[1][2][3][4][5]

Xanî nêzîkî 15 bi 8 m bû, bi pêvekeke nêzîkî 10 bi 8 m; ode li dora hewşekê kom bûbûn, û pêvekê pêşhewşeke perîstîlî û salona civînê dihewand. Salon 13.65 bi 7.68 m bû û banê wê nêzîkî 7 m bilind bû; dîwarê wê yê rojavayî, ku ber bi Qudsê ve bû, cihê Tewratê dihewand. Ban bi kerpîçên terakotayê yên boyaxkirî hatibû pêçan, ku 234 ji wan hatin dîtin, û kulîlk, fêkî, heywan, rûyên jinan û nîşanên zodyakê, an nivîsarên yewnanî û aramî nîşan didin.

Wêne di sê rêzan de li ser bineyekê dirêj dibin, heta nêzîkî 7 m digihîjin. Ji hêla teknîkî ve ew li şûna freskoya rastîn tempera ne li ser sivaxê. Ji ber xwarbûna tijekirinê, dîwarê rojavayî hema hema bi temamî, dîwarên bakurî û başûrî nêzîkî nîvî, û dîwarê rojhilatî tenê wek şeritekî teng man.[1][2]

Avahî xizmeta civaka cihû ya bajarokekî garnîzonê yê pirzimanî dikir û bi firehkirinên li pey hev bû navika taxeke cihû ya biçûk. Nivîsar û grafîtiyên ji kenîşteyê bi aramî, yewnanî, farisiya navîn û partî ne; piraniya yên farisî li ser wêneyan hatine nivîsandin û pesindana serdanvanên ji cihên din tomar dikin. Bikaranîna wê bi binaxkirina sala 256an bi dawî bû.

Îro, li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî, salona boyaxkirî di Muzexaneya Neteweyî ya Şamê de bi rêzkirina xwe ya resen hatiye bicihkirin; Wîkîpediyaya Almanî behsa odeyeke taybet dike. Di sala 2025an de, piştî hilweşîna hikûmeta Esed, şandeyeke zanyaran ji derveyî welat cara yekem piştî dehsalan karî wêneyan bibîne.[1][2][3]

58 dîmenên mayî, belkî nêzîkî 60% ji bernameya resen, ji Încîla Îbranî digirin: girêdana Îshaq, Mûsa li ber deviyê şewitî û rêberiya wî ya Îsraîliyan di Deryaya Sor re, dîtina Hezekîêl, Mordekay û Ester, Samuel ku Dawid mesh dike. Destê Xwedê destwerdana îlahî nîşan dide; Îsraîlî wek hêzeke çekdar bi mertal û alayên bi şêwaza romayî xuya dibin, Konê Peymanê wek perestgeheke romayî û Harûn bi cilên farisî. Ev dîtin xwendinên teng ên qedexeya wêneyan a cihûtiyê kir ber pirsê. Tomara Lîsteya Demkî ya UNESCOyê, ku Dûra Ewropos ji sala 1999an ve tê de ye, wêneyên kenîşteyê di nav yên herî navdar ên bajêr de dihejmêre.[1][2][3][5]

Asta bajêr: Dûra Ewropos di navbera 2011 û 2014an de di dema DAIŞê de hat talankirin û bi piranî hat wêrankirin; wêneyên satelaytê yên 2015an nîşan dan ku zêdetirî 70% ji cih ji aliyê talankeran ve hatibû wêrankirin. Asta avahiyê: li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî, tiştê ku ji kenîşteyê li cih mabû xuya ye hatiye wêrankirin, dibe ku di sala 2014an de. Wêne û salona ji nû ve sazkirî li Muzexaneya Neteweyî ya Şamê ne; rewşa wan a parastinê ya niha di çavkaniyan de nayê şirovekirin.[1][3][4]