Qelata Ca'berê

Ne diyar e ku gir cara yekem kengê hatiye qelekirin; dibe ku hê di sedsala 7an de. Di demên berî îslamê de cih bi navê Dewser dihat naskirin û li ser rêyeke ji Reqayê ber bi rojava ve bû; Wîkîpediyayên Almanî û Erebî nav ji xizmetkarekî (koleyekî) bi navê Dewser ê en-Numan bin el-Munzir, li gorî Wîkîpediyaya Erebî padîşahê el-Hîreyê, digirin. Qela Dewser di 1040/41ê de tê behskirin. Navê wê yê paştir ji kesekî bi navê Ceber ji Benî Numeyr an Benî Quşeyr tê; ka ew Ceber bin Sabiq an Ceber bin Malik bû ne diyar e.

Di sala 1086an de Selcûqî Melikşahê I keleh girt û ew li beramberî radestkirina Helebê da Uqeylî Salim bin Malik. Neviyên wî ew hema bê navber heta dawiya sedsala 12an girtin, ku di sala 1102an de ji aliyê Xaçperestan ve hat qutkirin (li gorî çavkaniyê dagirkirinek an dorpêçek). Di sala 1146an de Zengî dema ku keleh dorpêç dikir ji aliyê yek ji koleyên xwe ve hat kuştin. Di sala 1168an de kurê wî Nûredîn ew girt û karên mezin pêk anîn. Paşê ew derbasî destê Eyûbiyan û Memlûkan bû, di dema êrîşên Moxolan de bi giranî zirar dît û di sedsala 14an de hat nûkirin.

Li nêzîkî kelehê gora ku tê gotin ya Silêman Şah e, bapîrê Osmanê I, hebû; ew belkî bi Silêman bin Qutalmiş re hatiye tevlihevkirin. Li gorî Benda 9an a Peymana Enqereyê ya 1921ê herêm bû eksklaveke tirk. Di sala 1973an de ji ber bilindbûna golê gor ber bi bakur ve hat barkirin, û keleh bû axa Sûriyeyê.[1][2][3]

Li gorî Wîkîpediyayên Îngilîzî û Almanî keleh 370 × 170 m ye, li gorî ya Erebî 320 × 170 m. Dîwarekî kevirî bi 35 bircikan navikeke zinarî dorpêç dike û beşek jê ji pêş ve bi xendeqeke hişk tê parastin; plan Kela Helebê tîne bîra mirov. Beşên jorîn ji kerpîçê pijandî ne. Ketin di deriyekî û rampeyeke pêçayî ya di zinar de kolandî re ye. Di hundir de bermahiyên salonekê kemerkirî û minareyeke kerpîçî ya silindirî hene, ku li gorî Wîkîpediyaya Almanî di dema Nûredîn de di sala 1173an de hatiye avakirin, xala herî bilind a kelehê. Kerpîçkariya ku îro xuya dibe bi piranî encama nûkirina Rêveberiya Giştî ya Şûnwar û Mûzexaneyên Sûriyeyê (DGAM) ye.[1][2][3]

Berî ku newala Firatê ji aliyê Bendava Tebqayê ve, ku di sala 1968an de dest pê kiribû, bê avgirtin, di navbera 1965 û 1974an de kolîn û nûkirin pêk hatin. Ji kelehê re glasîseke parastinê û rêyeke bilindkirî ber bi bejahiyê ve hat çêkirin; DGAM, rêveberiya bendavê û UNESCO beşdar bûn, bi lêçûna 4 milyon LS. Kar li ser dîwar û bircên rojhilatî, beşên bedenên rojavayî û "Donjon Alia" sekinî, ku ji bo hewandina bermahiyan hatibû armanckirin; ev niha li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê û Muzexaneya Reqayê ne.[1][2][3]

DAIŞê di sala 2014an de keleh girt û, li gorî Wîkîpediyaya Îngilîzî, li erdê wê tunel û depoyên çekan ava kirin. Di 6ê Çileya 2017an de Hêzên Sûriya Demokratîk keleh girtin. Di çavkaniyan de daxuyaniyeke paştir a tarîxkirî li ser rewşê tune; Wîkîpediyaya Erebî gelek bircan wek wêrankirî an winda şirove dike, bê tarîx.[1][2][3]