Qelata Helebê

Perestgeheke xwedayê bahozê Hedad, ku di demeke nêzîk de hatiye kolandin û di nivîsên bizmarî yên ji Ebla û Marî de tê behskirin, bikaranîna gir bi nîvê hezarsala 3yem a BZ tarîx dike; ew herî kêm heta sedsala 9an a BZ di bikaranînê de ma. Dîroknasên ereb ên serdema navîn akropola qelekirî didin pal serwerê Selûkî Selûkosê I, ku navê bajêr kir Beroya. Împarator Julian di sala 363an de li ser akropolê gayekî spî ji Zeûs re qurban kir, û di sedsala 7an de xelkê bajêr di dema şerê bi Sasaniyan re xwe avêtin kelehê.

Artêşên misilman di sala 636an de Heleb girtin. Hemdanî Seyfuddewle ji sala 944an ve ji bajêr hukim kir û, piştî talana bîzansî ya 962an, Hemdaniyan qesra xwe birin nav kelehê. Nûredîn (h. 1147–1174) ew qelê kir. Şiklê wê yê niha bi piranî deyndarê kurê Selahedîn, ez-Zahir Xazî (h. 1193–1215) ye, ku dîwar xurt kirin, quntar bi kevir nixumand, xendeq kûrtir kir, pirek li ser wê danî û bloka ketinê di sala 1213an de ji nû ve ava kir.

Moxolan di sala 1260î de zirar dan kelehê û Tîmûr ew di 1400–1401ê de wêran kir. Ji sala 1415an ve waliyê Memlûk Seyfedîn Cekem ew bi du bircên pêşîn û qesrekê li ser derî ji nû ve ava kir. Piştî nûkirinekê di dema Silêmanê I de (1521) û zirara giran di erdheja 1822an de, di dema Mandaya Fransî de ji salên 1930î ve kolîn û nûkirin, û di salên 2000î de parastin ji aliyê Aga Khan Trust for Culture ve pê de hatin.[1][2][3]

Gir bingeheke hêlîlkî ya 450 bi 325 metreyan heye û nêzîkî 50 metreyan bilind dibe; lûtke 285 bi 160 metre ye. Quntara wê demekê bi temamî bi kevirê kilsinî hatibû nixumandin, ku beşên wê mane, û xendeqeke sedsala 12an a 22 metre kûr û 30 metre fireh wê dorpêç dike. Pir dibe nav bloka ketinê, ku rêya wê ya bi zivirînên goşeya rast (pênc, an li derbasgeheke din zêdetirî şeş) û sê deriyên bi fîgurên kolandî ji bo hêdîkirina êrîşkeran hatibû sêwirandin, bi alîkariya maşîkûliyan.

Li ser bloka ketinê Salona Textê ya Memlûkan heye, li gorî Wîkîpediyaya Erebî 26.5 bi 23.5 metre; el-Xewrî, dawîn sultanê Memlûk, banê wê yê rast bi neh qubeyan guhert. Di hundir de 'qesra rûmetê' ya Eyûbî bi deriyekî muqarnas û hewşeke çar-eywanî, hemameke sê-beşî, du mizgeftên ji dêrên bîzansî veguherî – Mizgefta Îbrahîm û Mizgefta Mezin bi minareya xwe ya 21-metreyî – û bîrên heta 125 metre kûr hene.[1][2][3]

Gir pêşî cihê kulta xwedayê bahozê bû, paşê akropol, penageh û keleh. Di dema Zengî û Eyûbiyan de keleh cihê desthilatdariyê û girtîgeha Xaçperestên navdar bû: Joscelinê II yê Urfayê li vir mir, û Raynaldê Châtillonê û Qral Baldwinê II yê Qudsê li vir hatin girtin. Di destpêka sedsala 13an de ew bû bajarekî qesrî bi avahiyên niştecihbûn, olî, leşkerî û peydakirinê. Di dema Osmaniyan de ew wek qişle kar kir; di sala 1679an de konsolê Fransî d'Arvieux li wir 1,400 kes hejmartin, 350 ji wan yeniçerî bûn.

Kevneşopiyeke gelêrî gir bi Îbrahîm ve girê dide, ku tê gotin pezên xwe li vir dotine; Nûredîn ji Mizgefta Îbrahîm re mihrabeke darîn da ku di dema Mandayê de winda bû. Di sedsala 20an de keleh bû cihekî arkeolojîk û cihê çalakiyan, bi amfîteatreke ku di sala 1980î de hat zêdekirin, û ew wek sembola bajêr kar dike. Di dema şerê navxweyî de Artêşa Sûriyeyê ew wek bingeheke leşkerî bi kar anî.[1][2][3]

UNESCO xendeq, glasîsa bi kevir nixumandî û deriyê bi maşîkûliyên wê wek komeke girîng a mîmariya leşkerî ya erebî taybet dike. Gava ku ez-Zahir Xazî dîwarên bajêr dirêj kirin, keleh li şûna ku li qeraxa bergiriyan be, ket navenda wan.[1][4]

Zirarên şer ji bo Tebaxa 2012an (deriyê derve) û Tîrmeha 2015an (teqîna tunelekê li binê dîwarê derve, berpirsiyarî nakokbar) tên tomarkirin; keleh di destpêka 2018an de bi tamîrên berdewam ji nû ve hat vekirin. Piştî zirarên berfireh di erdheja 6ê Sibata 2023an de, ew di 17ê Sibata 2024an de piştî du qonaxên nûkirinê li ser birca pêşîn a başûrî ji nû ve hat vekirin. Di 29ê Mijdara 2024an de Heyet Tehrîr el-Şam û hêzên din ên serhildêr keleh girtin.[1][2]