Xana Esad Paşa

Wîkîpediyaya Îngilîzî avakirinê bi salên 1751–52, Wîkîdata bi sala 1752 û Wîkîpediyaya Erebî bi sala 1167 K/1753 tarîx dike, çar sal piştî Qesra Ezm; ya Almanî tenê sedsala 18an dide. Xwediyê projeyê Esed Paşa el-Ezm, waliyê osmanî yê Şamê bû. Di serdema osmanî de xanê karwanên ji Bexdayê, Mûsilê, Helebê, Beyrûtê û cihên din mêvan dikirin, û ode bi kirê didan bazirganên navdar.

Li gorî Wîkîpediyaya Erebî, xan pêşî milkê taybet ê walî bû, paşê derbasî destê çend bazirganan bû û di dawiyê de ji aliyê rêveberiya şûnwaran a Sûriyeyê ve hat kirîn û nûkirin. Nûkirinê Xelata Aga Xan a Mîmariyê wergirt; çavkanî salê nadin.[1][2][3]

Avahî kevirkariya reş û spî ya Şamî bi rêzên ronî û tarî yên li pey hev bi kar tîne. Rûyê fireh deriyekî mezin ê xemilandî heye ku di navenda wî de niçeyeke muqarnas heye. Hewş li neh çargoşeyên wekhev hatiye parvekirin; heşt ji wan qubeyan hildigirin, her yek li ser çar stûnên girs, lê ya navendî vebûneke girover e ber bi esmên ve, li ser hewzeke heştgoşe ya bi şadirwanê. Wîkîpediyaya Îngilîzî di vebûna navendî de dengvedanên farisî dibîne. Li gorî Wîkîpediyaya Erebî, paşê qubeyeke camî ya ku mîmar Abîr Erqawî sêwirandibû li ser vebûnê hat zêdekirin, û qube heta 20 m bilind dibin.

Qata erdê ji bo depokirin û axurê dihat bikaranîn; Wîkîpediyaya Erebî 21 embar û mizgefteke biçûk li quncika bakur-rojava dihejmêre. Li qata jorîn, li pişt galeriyan, 45 odeyên mêvanan bi qubeyên biçûk û derî û pencereyên resen hene. Banê qubedar kelûpel ji ronahî, germ û sermayê diparast.[1][2][3]

Li gorî Wîkîpediyaya Almanî xan wek mûzexane û navendeke çandî ji bo pêşangeh û konseran kar dike; ya Erebî wê wek cihê pêşangehan û sûkeke destkariyan şirove dike. Wîkîpediyaya Îngilîzî wê "xwedî-armanctirîn" berhema mîmariyê ya bajêr bi nav dike. Bajarê Kevnar ê Şamê Cihekî Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê ye, û UNESCO bi eşkere xanan di nav wan avahiyan de bi nav dike ku nirxa wê bingeh dikin.[1][2][3][4]

Di çavkaniyan de daxuyaniyeke tarîxkirî li ser rewşê tune. Ew nûkirin û bikaranîna wek cihê çandî û pêşangehan belge dikin; li gorî Wîkîpediyaya Erebî hin qube "di demeke nêzîk de" hatine nûkirin. Bajarê Kevnar ê Şamê ji sala 2013an ve di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya di Xeterê de ye.[2][3][4]